کالبدشکافی رادیو ترانزیستوری سونی TR-63؛ سفری به گذشته الکترونیک

قبل از اینکه دست به آچار بشیم، بد نیست یه نکته تاریخی جالب رو در مورد این رادیو بدونیم.

موفقیت چشمگیر رادیو TR-63 به قدری بزرگ بود که شرکت سازنده‌اش یعنی Tokyo Tsushin Kogyo تصمیم گرفت در سال 1958 اسمش رو رسما به Sony Corporation تغییر بده. تا قبل از اون، کلمه "سونی" فقط یه نام تجاری برای رادیوهای ترانزیستوری این شرکت بود (به اون لوگوی کلاسیک سونی روی دستگاه دقت کن، واقعا جذابه!).

بنیان‌گذاران شرکت حس کرده بودن که تلفظ اسم ژاپنی برای خارجی‌ها خیلی سخته. برای همین با این تغییر اسم، مسیرشون رو برای جهانی شدن هموار کردن و بقیه‌اش همون‌طور که می‌دونی، تبدیل به تاریخ تکنولوژی شد.

خب، تاریخ‌نگاری دیگه کافیه؛ وقتشه بریم سراغ کار اصلی! قدم اول رو از بالای رادیو شروع می‌کنیم. اگه به بالای رادیو نگاه کنی، خروجی جک هدفون رو می‌بینی. با یه پیچ‌گوشتی دوسو یا هر ابزار تخت دیگه‌ای، حلقه فلزی دور جک هدفون رو با احتیاط باز کن و برش دار.

حالا نوبت پیچ تزئینی بزرگیه که وسط صفحه تنظیم موج (Tuning Dial) قرار گرفته. این پیچ شیار داره و می‌تونی خیلی راحت با دست بازش کنی. بعد از باز کردن پیچ، خود صفحه دایره‌ای تنظیم موج هم آزاد می‌شه و می‌تونی اون رو از روی بدنه برداری.

رادیو رو برگردون تا قاب پشتی رو به روت قرار بگیره. دیگه با خیال راحت می‌تونیم بریم داخلش، چون مطمئنا گارانتی این دستگاه ده‌ها ساله که تموم شده!

تو این عکس‌ها، مربع‌های روی پس‌زمینه سبز دقیقا یک در یک سانتی‌متر هستن تا بتونی ابعاد واقعی و جمع‌وجور این رادیو رو بهتر درک کنی.

از لبه پایینی قاب، با احتیاط شروع کن به باز کردن دو نیمه دستگاه تا قاب پشتی جدا بشه. باز کردن این رادیو نسبت به دستگاه‌های فشرده امروزی خیلی راحت‌تره و نیازی به ابزارهای عجیب‌وغریب و حرارت دادن نداره.

پشت قاب دستگاه می‌تونی لیبل مشخصات رو ببینی. نکته جالبش همون اسم قدیمی شرکت یعنی Tokyo Tsushin Kyogo Ltd هست که روش چاپ شده. تو نسخه‌های جدیدتر این رادیو، این اسم به Sony Corporation تغییر پیدا کرد. البته گوشه این لیبل کاغذی بعد از این همه سال موندن تو کمد، یه مقدار کنده شده و آسیب دیده که کاملا طبیعیه.

اینم از نمای داخلی و برد اصلی دستگاه که با تمام جزئیاتش خودنمایی می‌کنه. انرژی این رادیو با یه باتری کتابی 9 ولتی استاندارد تامین می‌شه که کاربر می‌تونسته به راحتی درپوش رو باز کنه و باتری رو عوض کنه.

← با استفاده از یه پیچ‌گوشتی چهارسو شماره 1، تنها پیچی که وسط برد قرار داره و اون رو سر جاش نگه داشته رو باز کن.

خوشبختانه زمانی که این رادیو ساخته می‌شد، هنوز پیچ‌های ستاره‌ای (Torx) و چالش‌های تعمیراتی امروزی وجود نداشتن!

حالا خیلی آروم برد اصلی رو به سمت بالا بکش تا از قاب جدا بشه. احتمالا لازم باشه برد رو یه کم چپ و راست کنی تا دکمه ولوم از سوراخ روی قاب رد بشه و بدون گیر کردن بیرون بیاد.

هشدار: برد رو کنار قاب بذار، اما خیلی مراقب باش! سیم‌های نازکی که به جک هدفون و اسپیکر وصل هستن خیلی قدیمین و با یه کشش کوچیک ممکنه از روی برد کنده بشن.

جک هدفون تو این مدل از چند تا نوار فلزی ساده تشکیل شده. کارکردش هم خیلی جالبه؛ وقتی فیش هدفون رو وارد می‌کنی، این نوارهای فلزی از هم فاصله می‌گیرن و ارتباط اسپیکر داخلی رو قطع می‌کنن تا صدا فقط از هدفون پخش بشه. مجموعه جک هدفون رو با احتیاط از جاش بلند کن و در حالی که هنوز سیمش به اسپیکر وصله، کنار قاب قرار بده.

اسپیکر دستگاه با استفاده از گیره‌های کوچیکی که با دو تا مهره سفت شدن، به قاب جلویی متصل شده.

← برای باز کردن این مهره‌ها به یه پیچ‌گوشتی بکس 5 میلی‌متری نیاز داری.

ممکنه فضای کنار لبه‌های قاب برای ابزارت خیلی تنگ باشه. اگه این‌طور بود، می‌تونی از یه دم‌باریک برای شل کردن مهره‌ها استفاده کنی.

وقتی مهره‌ها باز بشن، اسپیکر خیلی راحت و بدون دردسر از قاب پلاستیکی جدا می‌شه.

اینجا می‌تونی برد اصلی، جک هدفون و اسپیکر رو که کاملا از قاب جدا شدن، تو یک نگاه ببینی. نکته عجیب اینه که قطعات روی هر دو طرف برد نصب شدن! شاید طراحا تو لحظات آخر مسیر توسعه تصمیم گرفتن چند تا مقاومت و خازن اضافه کنن و مجبور شدن اونا رو پشت برد (بخش لحیم‌کاری‌ها) بزنن.

البته از طرفی هم روی برد اون‌قدر شلوغ و فشرده چیده شده که احتمالا هیچ فضای خالی دیگه‌ای برای قرار دادن این قطعات روی برد اصلی باقی نمونده بوده.

بیایم یه نگاه نزدیک‌تر به پشت برد (قسمت لحیم‌کاری‌ها) بندازیم. برخلاف بردهای چاپی دقیق و دستگاه‌های مدرن امروزی، کاملا مشخصه که این برد و لحیم‌کاری‌هاش کاملا با دست انجام شده.

دیدن این پایه‌های بلند و لحیم‌های دست‌ساز و نامنظم، حس نوستالژی جالبی داره و نشون می‌ده تکنولوژی تو این دهه‌ها چقدر مسیر طولانی‌ای رو طی کرده تا به ظرافت امروز برسه.

و اما روی برد؛ جایی که قلب تپنده این رادیو قرار داره. همون‌طور که می‌بینی، اینجا خبری از آیسی (IC) و مدارهای مجتمع نیست و همه‌چیز با قطعات گسسته ساخته شده. اما برای اون زمان، جا دادن این حجم از مدارها و قطعات تو یه فضای به این کوچیکی، نهایت تکنولوژی به حساب می‌اومد! شش تا از اون قطعات خاکستری‌رنگ با سطح مقطع بیضی‌شکل که روشون کلمه سونی مهر شده، در واقع همون ترانزیستورهای معروف هستن.

هفتمین قطعه خاکستری که شبیه بقیه است، یه واریستور (مقاومت وابسته به ولتاژ) هست که تو سومین عکس، سمت چپ و جلوی برد می‌تونی پیداش کنی.

حلقه‌های رنگی روی مقاومت‌ها هم که هنوز برای خوندن مقدارشون کاربرد داره، حس کلاسیک الکترونیک رو کاملا به آدم منتقل می‌کنه.

این هم نمای نزدیکی از دکمه ولوم که وظیفه روشن و خاموش کردن دستگاه رو هم بر عهده داره.

← یه بادامک خارج‌از‌مرکز (Cam) وسط این کلید قرار داره که با چرخوندنش، یه کنتاکت فلزی (که با مربع سبز مشخص شده) رو باز و بسته می‌کنه تا جریان برق به مدار وصل یا ازش قطع بشه.

در نهایت چند تا عکس نزدیک‌تر از چیدمان قطعات روی برد داشته باشیم... ترانزیستورهای بیضی‌شکل سونی با اون ظاهر عجیبشون، نقش اصلی رو تو تقویت سیگنال‌های این رادیو بازی می‌کنن و قلب این شاهکار هستن.

خب، این هم از تمام قطعات رادیو ترانزیستوری سونی TR-63 که کاملا باز و کالبدشکافی شد. تو این عکس می‌تونی هم نمای جلو و هم پشت برد مدار چاپی رو کنار بقیه قطعات ببینی. به پایان این سفر جذاب در زمان رسیدیم!

این رادیو با اون مهندسی دستی و ترانزیستورهای خاصش، نقطه شروعی برای تبدیل شدن سونی به یه غول تکنولوژی بود. امیدواریم تو مجله آیسی‌مدار از دیدن قطعات داخلی این شاهکار کلاسیک لذت برده باشی. حتما لینک این کالبدشکافی رو برای دوستای عاشق الکترونیکت بفرست تا اونا هم از دیدن این طراحی نوستالژیک لذت ببرن!